ایرانیان جهان - حادثه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ یکی از بحثبرانگیزترین و پیچیدهترین رخدادهای تاریخ معاصر است و گزارش کمیسیون مستقل ۱۱ سپتامبر در سال ۲۰۰۴، طراحی و اجرای این حملات را به ۱۹ عضو گروه القاعد نسبت داد.
به گزارش خبرگزاری مهر، حادثه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ یکی از بحثبرانگیزترین، پرابهامترین و پیچیدهترین رخدادهای تاریخ معاصر است که پیامدهای نظری و عملی آن همچنان بر سیاست بینالملل سنگینی میکند. گزارش کمیسیون مستقل ۱۱ سپتامبر در سال ۲۰۰۴، طراحی و اجرای این حملات را به ۱۹ عضو گروه القاعده به رهبری اسامه بن لادن نسبت داد.
بااینحال، به باور بخشی از تحلیلگران، پس از جنگ سرد و فروپاشی شوروی، بلوک غرب دچار بحران هویت شد؛ زیرا «دیگری» خود را از دست داده بود. در این خلأ، تروریسم بهعنوان «دیگری» جدید غرب برساخته شد و بلوک شرق، کشورهای مستقل و جریانهای مخالف، به تروریسم یا حمایت از تروریسم متهم شدند. بدین ترتیب ۱۱ سپتامبر به ابزاری برای انگگذاری سیاسی و امنیتیسازی تبدیل شد و با حجم تمرکز و پروپاگاندای رسانهای، مبنای مطالعات تروریسم قرار گرفت.
نکته مهمتر آنکه در متون پژوهشی حوزه تروریسم، ۱۱ سپتامبر و حیات داعش بهعنوان دو نقطه اوج این موضوع شناخته میشوند. همچنین گسترش اسلامستیزی و اسلامهراسی در جهان از پیامدهای آشکار این حادثه است. برخی کارشناسان و روایتهای انتقادی مدعیاند که در جوامع مسیحی و غربی، اسلامستیزی تا حدی جای یهودستیزی را گرفته و تروریسم به اسلام نسبت داده شده است. اگر گزارشهای آمریکایی درباره نقش القاعده درست باشد، القاعده همان جریانی است که بذر آن در دوران جنگ شوروی و افغانستان با سیاستهای آمریکا کاشته شد و بعدها از دل گروههای جهادی سربرآورد؛ نکتهای که هیلاری کلینتون در سال ۲۰۱۰ به نقش آمریکا در تأسیس القاعده اعتراف کرد. بر این اساس، یک سنگبنای غلط و کج در حوزه مطالعات و مبارزه با تروریسم ایجاد شد.
در آغاز نشست، دکتر محمود مهتدی، کارشناس مسائل استراتژیک و دیپلمات سابق کشورمان با تشریح مفهوم تروریسم و تاریخچه ورود واژه «ترور» به ادبیات سیاسی اظهار داشت: ورود واژه «ترور» به ادبیات سیاسی به سالهای پایانی قرن هجدهم و دوران انقلاب فرانسه بازمیگردد. در آن زمان با سرنگونی نظام پادشاهی، آشوب و وحشت امنیتی شدیدی حاکم شد که هر کسی میتوانست دیگری را به همکاری با رژیم سابق متهم کند و مردم عادی احساس امنیت نمیکردند.
وی افزود: امروزه تروریسم به معنای استفاده از ترساندن، تهدید و برنامههای خشن و خونریز برای تحمیل اجباری وضعیتی است که بهصورت منطقی و مجابکننده قابل توضیح نیست. تروریسم از بدو مطرح شدن تاکنون به شکل سیاسی و امنیتی مورد سوءاستفاده قرار گرفته است که یک نمونه از آن حوادث مربوط به ۱۱ سپتامبر است.
کارشناس مسائل استراتژیک در ادامه با تشریح روایتهای دیدگاههای مختلف حادثه ۱۱ سپتامبر تأکید کرد: اولین روایت مخالف با روایت رسمی آمریکا، کتاب آقای تری میسان، پژوهشگر، منتقد و نویسنده معروف فرانسوی است که بسیاری از جنبههای این حادثه را ساختگی دانسته و تأکید میکند که این رویداد یعنی حادثه ۱۱ سپتامبر برای توجیه ورود آمریکا به جنگ و کسب حمایت و قانع کردن افکار عمومی آمریکا طراحی شده بود. تری میسان معتقد است که حادثه یک جور کودتا بود. اخیر این نویسنده به مناسبت حادثه ۱۱ سپتامبر در گفتوگویی نکات جالبی را بیان میکند که خوب است پژوهشگران و محققان و علاقهمندان موضوعات آن را بشنوند.
دکتر مهتدی با اشاره به سنگ بنای غلط در مطالعات و مبارزه با تروریسم و استفاده از آن به عنوان ابزار امنیتیسازی تصریح کرد: امروز تروریسم بیشتر بهصورت عملیات رسانهای پوپولیستی-امنیتی به کار میرود: ابتدا کشوری را در افکار عمومی بهعنوان «شرور مطلق» جا میاندازند تا هرگونه جنگ یا اقدام علیه آن توجیهپذیر شود.
وی با اشاره به اشغال عراق و افغانستان به عنوان پیامدهای ۱۱ سپتامبر اظهار داشت: برخی روایتها هدف اصلی را محاصره و در نهایت اشغال جمهوری اسلامی ایران از شرق، غرب و جنوب میدانند، اما هزینههای سنگین اشغال دو کشور افغانستان و عراق، توان مالی و نظامی آمریکا را برای اقدام علیه ایران از بین برد. براساس گزارشها بوش پسر اقتصاد آمریکا را ورشکسته به اوباما تحویل داد. در خاطرات اوباما آمده است که شدت فاجعه آنقدر بوده که تیم اقتصادی اوباما تصمیم میگیرد و به این جمعبندی میرسند که دولت آمریکا اظهار ورشکستگی کند.
وی با اشاره به تلاش محققان و پژوهشگران در موضوع حادثه ۱۱ سپتامبر تصریح کرد: در تحلیل برخی بررسیکنندگان و پژوهشگران بینالمللی، حادثه ۱۱ سپتامبر و موضوع عراق نوعی کودتا بود که بوش پسر را مجبور به تصمیمگیریهای بعدی کرد. انگشت اتهام بهطور خاص به صهیونیستهای آمریکایی و وجود یک دولت عمیق صهیونیستی در آمریکا (بهویژه پس از جنگ جهانی دوم) اشاره دارد. تنبیه صدام بهخاطر پرتاب موشک به سمت اسرائیل در دوران بوش پدر، و اشغال عراق بهعنوان مجازات سنگین، در این چارچوب تفسیر میشود. با این حال، نتایج ژئوپلیتیکی بسیاری از این برنامهها لزوماً مطابق انتظار طراحان پیش نرفت.
از تصویب قانون میهنپرستی تا ایجاد زندان گوانتانامو و تسویهسازی سیاسی
دکتر امیر ابوالفتح، کارشناس مسائل بینالملل با اشاره به یازده سپتامبر به عنوان یک نقطه عطف بر روندهای مبارزه با تروریسم در سطوح داخلی و بینالمللی اظهار داشت: حادثه یازده سپتامبر بهعنوان بزرگترین حمله تروریستی خارجی به ایالات متحده طی دو قرن، تروریسم را به اولویت اصلی دولت آمریکا تبدیل کرد و شوک بزرگی به جامعه این کشور وارد آورد. در داخل، اقداماتی مانند تصویب قانون میهنپرستی (که ساختار اطلاعاتی و امنیتی را تغییر داد)، تغییر قوانین قضایی و ایجاد زندان گوانتانامو انجام شد. در سطح بینالملل، آمریکا با ادعای جنگ علیه تروریسم به افغانستان حمله کرد، اما این اقدامات به گسترش ناامنی و تروریسم منجر شد. آمارها نشان داد تهدیدات تروریستی پس از عملیات ضدترور دولت بوش افزایش یافت.
وی با تأکید بر اینکه حادثه یازده سپتامبر نقطه عطفی در برساختن تروریسم و تروریستها بود، گفت: این حادثه نگاه به تروریسم را کمی و کیفی تغییر داد، توجه جهانی را افزایش داد و آن را به خطر فوری بینالمللی تبدیل کرد. همکاری کشورها برای مبارزه با تروریسم افزایش یافت، اما این موضوع به بهانهای برای اقدامات آمریکا در غرب آسیا (از جمله برخورد با ایران، عراق و رقبا) تبدیل شد. در نتیجه، از یک سو توجه به مبارزه با تروریسم تقویت شد و از سوی دیگر انحرافی پیش آمد که به تسویهسازی سیاسی آمریکا انجامید. در بسیاری موارد حقوق بشر نادیده گرفته شد (مانند شکنجه و کشتار غیرنظامیان) که اثرات منفی بر وضعیت حقوق بشر در جهان برجای گذاشت.
حادثه یازده سپتامبر زمینه شکلگیری کنوانسیونها، رویهها و ابزار فشار بینالمللی
محمد میرعبدلی، کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به اینکه یازده سپتامبر زمینه را برای شکلگیری کنوانسیونها و رویهها به عنوان ابزار فشار بینالمللی فراهم آورد، اظهار داشت: پیش از حوادث ۱۱ سپتامبر مبارزه با تروریسم عمدتاً از طریق معاهدات تخصصی، همکاریهای پلیسی و قوانین داخلی دنبال میشد. اما پس از حملات ۱۱ سپتامبر، شورای امنیت سازمان ملل تروریسم را به عنوان تهدیدی علیه صلح و امنیت بینالمللی بازتعریف نمود.
وی افزود: شورای امنیت با قطعنامه ۱۳۷۳ (۲۸ سپتامبر ۲۰۰۱) تحت فصل هفتم منشور، کمیته مقابله با تروریسم (CTC) را ایجاد کرد و الزامات الزامآوری مانند جرمانگاری تأمین مالی تروریسم، مسدود کردن داراییها، جلوگیری از پناه دادن به تروریستها و تقویت کنترلهای مرزی را برای همه دولتهای عضو مقرر نمود. این رویکرد برخلاف معاهدات پیشین، صرفاً مبتنی بر رضایت دولتها نبود.
کارشناس مسائل سیاسی ضمن اشاره به نظامهای پولی و مالی بینالمللی به عنوان ابزار فشار گفت: پیش از حوادث ۱۱ سپتامبر کنوانسیونهایی در رابطه با سرکوب تأمین مالی تروریسم وجود داشت، اما پس از قطعنامه ۱۳۷۳ سازمان ملل رویکرد تعهدی جهانی پیدا نمود و خود سازمان ملل نیز اشاره مینماید که الزام جهانی مبارزه با تأمین مالی تروریسم پس از این قطعنامه شتاب فراوانی گرفته بود. در نتیجه دولتها تحت فشار بودند که تأمین مالی تروریسم را جرمانگاری نمایند. در واقع این رویکرد باعث شد نظام مالی جهانی نیز به بخشی از سازمان مبارزه با تروریسم تبدیل شود و در همین ارتباط فشار بر کشورها دیگر صرفاً سیاسی یا نظامی نبود، بلکه میتوانست از طریق بانکها، انتقال پول و دسترسی به نظام مالی بینالمللی نیز اعمال شود.
وی با تأکید بر شکلگیری برخی رویههای بینالمللی بعد از حادثه ۱۱ سپتامبر اظهار داشت: بعد این حادثه هیچ دولتی تمایل نداشت بهعنوان حامی یا بیتفاوت نسبت به تروریسم شناخته شود. پس از حمله آمریکا به عراق، کشورها بیش از پیش کوشیدند از برچسب «دولت حامی تروریسم» دوری کنند در نتیجه یک هنجار بینالمللی پدید آمد.
میرعبدلی در پایان خاطرنشان کرد: بهطور کلی پس از حوادث ۱۱ سپتامبر برخی از کنوانسیونها و پروتکلهای بینالمللی که به صورت جهانی و منطقهای در رابطه با مقابله با تروریسم پدید آمدند عبارتاند از: کنوانسیون تروریسم هستهای (۲۰۰۵)، پروتکل دریانوردی (۲۰۰۵)، کنوانسیون پیشگیری از تروریسم ورشو (۲۰۰۵)، کنوانسیون آسهآن (۲۰۰۷) و سند راهبرد جهانی سازمان ملل (۲۰۰۶) به تصویب رسید.
نتیجهگیری
برخلاف روایت رسمی که حادثه ۱۱ سپتامبر طراحی و اجرای این حملات را به ۱۹ عضو گروه القاعده به رهبری اسامه بن لادن نسبت داد، روایت غیررسمی و انتقادی انگشت اتهام را بهطور خاص به صهیونیستهای آمریکایی و وجود یک دولت عمیق صهیونیستی در آمریکا (بهویژه پس از جنگ جهانی دوم) اشاره دارد.
این حادثه نگاه به تروریسم را کمی و کیفی تغییر داد، و موجب افزایش توجه جهانی گردید و پیامدهای نامطلوبی در مطالعات و مبارزه با تروریسم ایجاد کرد.
یازده سپتامبر بهدلیل نیات سیاسی که پشت پرده داشت یا بهرهبرداری سیاسی که از آن شده، مبنای خوبی برای پایهگذاری مطالعات و مبارزه با تروریسم در سطح داخلی و بینالمللی نیست. هنوز بعد از گذشت ۲۵ سال از این واقعه سایه پیامدهای برخورد سیاسی با این پدیده خطرناک بر سر حوزه مطالعات و مبارزه سنگینی میکند و خود به مانع بزرگی بر سر راه شناخت این پدیده و مهار تهدیدات آن تبدیل شده است. برای بازگشت به مسیر درست باید نگاههای سیاسی و سوگیریهای قومی و مذهبی جای خود را به رویکرد علمی و بومی بدهد.